Phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu

Trường Tiểu Học Đằng Lâm

Updated on:

Phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu
Bạn đang xem: Phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu tại Kênh Văn Hay

Phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu

Phương trình mặt cầu là phần tri thức trọng tâm của môn Toán 12. Phần tri thức này có trong nhiều đề thi quan trọng. Nhằm giúp quý thầy cô và những bạn học sinh nắm vững hơn chuyên đề này và có thêm nguồn tư liệu phục vụ quá trình dạy và học, Cmm.edu.vn đã chia sẻ bài viết sau đây. Ở đây, ngoài phần lý thuyết, chúng tôi còn giới thiệu thêm những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu thường gặp. Bạn tìm hiểu nhé !

I. LÝ THUYẾT VỀ MẶT CẦU, PHƯƠNG TRÌNH MẶT CẦU

1. Mặt cầu là gì?

Trong không gian, mặt cầu là quỹ tích những điểm cách đều một điểm cho trước một khoảng không đổi. Khoảng không đổi đó gọi là bán kính. Điểm cho trước gọi là tâm mặt cầu.

2. những dạng phương trình mặt cầu

1.1 Phương trình chính tắc

Trong không gian Oxyz cho mặt cầu S tâm I(a;b;c) bán kính R. Phương trình chính tắc của (S) là:

(x – a)2 + (y – b)2 + (z – c)2 = R2

2.2 Phương trình tổng quát

nếu như a2 + b2 + c2 – d > 0 thì phương trình sau đây là phương trình tổng quát của (S):

x2 + y2 + z2 – 2ax – 2by – 2cz + d = 0 (1)

Tọa độ tâm của (S) có phương trình (1) là I(a;b;c) và bán kính của (S) được tính theo công thức:

R = √a2 + b2 + c2 – d

3. Vị trí tương đối giữa đường thẳng và mặt cầu

Cho mặt cầu (S): (x−a)2 + (b−y)2 + (c−z)2 = R2 có tâm I, bán kính R và đường thẳng Δ

Ta có khoảng cách d từ mặt cầu (S) tới đường thẳng Δ:

  • d > R: Đường thẳng Δ không cắt mặt cầu (S)
  • d = R: Đường thẳng Δ tiếp xúc với mặt cầu (S)
  • d < R: Đường thẳng Δ cắt mặt cầu (S) theo dây cung AB = √R2 – d2

4. Vị trí tương đối giữa mặt phẳng và mặt cầu

Cho mặt cầu (S): (x−a)2 + (b−y)2 + (c−z)2 = R2 có tâm I, bán kính R và mặt phẳng (P): Ax+By+Cz+D=0.

Ta có:

  • d(I,(P)) > R : Mặt phẳng (P) không cắt mặt cầu (S).
  • d(I,(P)) = R : Mặt phẳng (P) tiếp xúc với mặt cầu (S).
  • d(I,(P)) < R : Mặt phẳng (P) cắt mặt cầu (S) theo giao tuyến là đường tròn có tâm K là hình chiếu của I trên (P) và bán kính r=√R2−d2(I,(P))

II. những DẠNG BÀI TẬP VIẾT PHƯƠNG TRÌNH MẶT CẦU THƯỜNG GẶP

Bài tập viết phương trình mặt cầu thường có có dạng thường gặp sau đây. Mỗi dạng chúng tôi đều chia sẻ phương pháp giải và nhiều ví dụ minh họa cho bạn dễ hiểu.

Dạng 1: Xác định tâm và bán kính mặt cầu. Tìm điều kiện để phương trình dạng triển khai là phương trình của một đường tròn

1. Phương pháp giải:

● Xét phương trình (S): (x- a)2 + ( y- b)2 + ( z- c)2 = R2.

lúc đó mặt cầu có tâm I (a; b;c), bán kính R

● Xét phương trình (S): x2 + y2 + z2 – 2ax – 2by – 2cz + d = 0.

Điểu kiện để phương trình trên là phương trình mặt cầu là: a2 + b2 + c2 – d > 0

lúc đó mặt cầu có 4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai

2. Ví dụ minh họa:

Ví dụ 1: Mặt cầu (S): 3×2 + 3y2 + 3z2 – 6x + 12y + 2 = 0 có bán kính bằng:

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 1

Hướng dẫn giải:

Ta có (S): 3×2 + 3y2 + 3z2 – 6x +12y +2 = 0

⇔ x2 + y2 + z2 – 2x + 4y + 2/3 = 0

Đây là phương trình đường tròn có tâm I( 1; -2; 0), bán kính 4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 2

Ví dụ 2: Cho phương trình (S): x2 + y2 + z2 + 2( 3 – m)x – 2( m+ 1)y – 2mz + 2m2 + 7 = 0 . Tìm tất cả trị giá của m để ( S) là một phương trình mặt cầu.

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 4

Hướng dẫn giải:

Ta có: a= m – 3 ; b = m + 1; c = m và d= 2m2 + 7

Điều kiện để ( S) là mặt cầu là a2 + b2 + c2 – d > 0

⇔ ( m- 3)2 + ( m+1)2 + m2 – 2m2 – 7 > 0 hay m2 – 4m + 3 > 0

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 5

lựa chọn C.

Dạng 2: Viết phương trình mặt cầu biết tâm và bán kính

phuong trinh mat cau 1

2. Ví dụ minh họa:

Ví dụ 1: Mặt cầu (S) tâm I( -1; 2; -3) và tiếp xúc với mặt phẳng (P): x+ 2y + 2z + 6 = 0có phương trình:

A. (x- 1)2 +( y+2)2 + (z- 3)2 = 2    B. (x+ 1)2 + ( y – 2)2 + (z + 3)2 = 4

C. (x+ 1)2 + (y -2)2 + (z + 3)2 =1    D. (x+1)2 + ( y – 2)2 +(z + 3)2 = 25

Hướng dẫn giải:

Khoảng cách từ tâm I tới mặt phẳng (P) là:

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 12

Do mặt cầu (S) tiếp xúc với mặt phẳng (P) nên d( I; (P)) = R = 1

Suy ra, phương trình mặt cầu cần tìm là:

(x+1)2 + (y – 2)2 + (z + 3)2 = 1

lựa chọn C.

Ví dụ 2: Cho những điểm A(-2; 4; 1); B(2; 0; 3) và đường thẳng 4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 13 . Gọi (S) là mặt cầu đi qua A; B và có tâm thuộc đường thẳng d. Bán kính mặt cầu (S) bằng:

A. 3√3    B. √6    C.3.    D.2√3

Hướng dẫn giải:

Tâm I ∈d => I(1+t;1+2t;-2+t) .

=> người nào→(3+t;-3+2t;-3+t); BI→(-1+t;1+2t;-5+t)

Vì (S) đi qua A và B nên ta có IA = IB => IA2 = IB2

⇔ (3+ t)2 + (-3+ 2t)2 + ( -3+ t)2 = ( -1+ t)2 + (1+ 2t)2 + (- 5+ t)2

⇔ 9+ 6t + t2 + 9 – 12t + 4t2 + 9 – 6t + t2 = 1- 2t+ t2 + 1+ 4t + 4t2 + 25 – 10t + t2

⇔ 6t2 – 12t + 27 = 6t2 – 8t + 27

⇔ -4t = 0 nên t = 0

=> người nào→(3 ; -3 ; -3) nên người nào = 3√3

Vậy bán kính mặt cầu (S) là R = người nào = 3√3

lựa chọn A.

Dạng 3: Lập phương trình mặt cầu tiếp xúc với đường thẳng, mặt phẳng và thỏa mãn điều kiện T

1. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Cho điểm A(2; 5; 1) và mặt phẳng (P): 6x + 3y – 2z + 24= 0, H là hình chiếu vuông góc của A trên mặt phẳng (P). Phương trình mặt cầu (S) có diện tích và tiếp xúc với mặt phẳng (P) tại H, sao cho điểm A nằm trong mặt cầu là:

A. (x- 8)2 + ( y- 8)2 + (z+ 1)2 = 196 B. (x + 82 +(y+ 8)2 + (z – 1)2 = 196

C. (x + 16)2 + ( y+4)2 + (z- 7)2 = 196 D.(x- 16)2+ ( y- 4)2 +(z+ 7)2 = 196

Hướng dẫn giải:

Gọi d là đường thẳng đi qua A và vuông góc với (P). Suy ra, một VTCP của d là:

phuong trinh mat cau 9

Vì H là hình chiếu vuông góc của A trên (P) nên H= d ∩ (P) .

Vì H ∈ d nên H( 2+ 6t; 5+ 3t; 1- 2t.

Mặt khác, H ∈ (P) nên ta có:

6(2+ 6t) + 3(5+ 3t) – 2( 1- 2t) + 24 = 0

⇔ t= – 1

do vậy, H( -4; 2; 3).

Gọi I và R tuần tự là tâm và bán kính mặt cầu.

Theo giả tiết diện tích mặt cầu bằng 784π , suy ra 4πR2 ⇔ R = 14 .

Vì mặt cầu tiếp xúc với mặt phẳng (P) tại H nên IH⊥ (P) => I ∈ d .

do vậy tọa độ điểm I có dạng I( 2+ 6t; 5+ 3t; 1- 2t), với t ≠ -1 .

Theo giả thiết, tọa độ điểm I thỏa mãn:

phuong trinh mat cau 10

Dạng 4: Viết mặt cầu (S) qua 3 điểm A, B, C và có tâm thuộc mặt phẳng (P) cho trước.

1. Cách giải:

Cách 1:

  • Bước 1: Gọi phương trình mặt cầu là x2 + y2 + z2 – 2ax – 2by – 2cz + d = 0 ( *) (với a2 + b2 + c2 – d > 0 )
  • Bước 2: Thay tọa độ bốn điểm A, B, C, D vào phương trình (*), ta được hệ 4 phương trình.
  • Bước 3: Giải hệ trên tìm được a, b, c, d( chú ý đối chiếu điều kiện a2 + b2 + c2 – d > 0 ). Thay a, b, c, d vào (*) ta được phương trình mặt cầu cần lập.

Cách 2:

Bước 1: Gọi I(a, b, c) là tâm mặt cầu đi qua bốn điểm A, B, C, D. Suy ra: phuong trinh mat cau 3

Bước 2: Giải hệ trên để tìm a, b, c.

Bước 3: Tìm bán kính R = IA. Từ đó, viết phương trình mặt cầu cần tìm có dạng (x – a)2 + (y – b)2 + (z – c)2 = R2

2. Ví dụ minh họa: nếu như mặt cầu (S) đi qua bốn điểm M(2; 2;2); N( 4; 0; 2); P( 4; 2; 0) và Q(4;2;2) thì tâm I của (S) có toạ độ là:

A. (-1;-1; 0) B. (3; 1; 1) C. (1; 1; 1) D. (1; 2;1)

Hướng dẫn giải:

Gọi phương trình mặt cầu (S): x2 + y2 + z2 – 2ax – 2by – 2cz + d= 0 (a2 + b2 + c2 – d > 0) .

Do M(2;2;2) ∈ (S) 22 + 22 + 22 – 2.2a- 2.2b – 2.2c + d = 0 hay – 4a – 4b – 4c + d= -12 (1)

Do N( 4; 0; 2) ∈ (S) nên 42 + 02 + 22 – 2.4a- 2.0b – 2.2c + d = 0 hay – 8a – 4c + d= – 20 (2)

Do P(4; 2; 0) ∈ (S) nên 42 + 22 + 02 – 2.4a – 2.2b – 2.0.c + d = 0 hay – 8a – 4b + d = -20 (3)

Do Q(4; 2; 2) ∈ (S) nên 42 + 22 + 22 – 2.4 a -2.2b – 2.2c + d = 0 hay – 8a – 4b – 4c + d = -24 (4)

Từ (1); (2); (3) và (4) ta có hệ phương trình:

phuong trinh mat cau 5

Suy ra, mặt cầu (S) thỏa mãn có tâm I(1; 2; 1). lựa chọn đáp án A

Dạng 5: Viết phương trình mặt cầu (S) có đường kính AB cho trước

1. Phương pháp giải:

  • Tìm trung điểm của AB. Vì AB là đường kính nên I là tâm trung điểm AB đồng thời là tâm của mặt cầu.
  • Tính độ dài IA = R.
  • Làm tiếp như bài toán dạng 1.

2. Ví dụ minh họa: Cho hai điểm A( -2; 1; 0) và B( 2;3 ; -2). Phương trình mặt cầu đường kính AB là:

A. (x + 2)2 + ( y -1)2 + ( z+ 1)2 = 8; B. x2 +( y +2)2 + ( z- 1)2 = 10

C. x2 + ( y – 2)2 + ( z+ 1)2 = 6; D. (x – 2)2 + (y +1)2 + (z -1)2 = 8

Lơi giải:

Gọi M là trung điểm của AB, tọa độ điểm M là :

phuong trinh mat cau 4

Mặt cầu cần tìm nhận M(0; 2; -1) làm tâm và có bán kính là R= MA = √6.

Ta có phương trình mặt cầu là : (x – 0)2 + ( y – 2)2 + ( z+ 1)2 = 6 Hay x2 + ( y -2)2 + (z +1)2 = 6

Dạng 6. Viết phương trình mặt cầu biết tâm I, một đường thẳng ( mặt phẳng) cắt mặt cầu thỏa mãn điều kiện T.

1. Phương pháp giải

* Phương trình mặt cầu (S) biết tâm I và cắt đường thẳng d theo dây cung AB

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 17

• Bước 1: Tính khoảng cách từ tâm I tới đường thẳng d

• Bước 2: Dựa vào giả thuyết đề cho, ta tính độ dài dây cung AB. Suy ra độ dài AH (với H là trung điểm AB)

• Bước 3: Tính IA theo định lý Pitago cho tam giác vuông AIH. Suy ra bán kính R= IA.

* Phương trình mặt cầu (S) biết tâm I và cắt mặt phẳng (P) theo đường tròn giao tuyến (C)

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 18

• Bước 1: Tính khoảng cách từ tâm I tới mặt phẳng (P)

• Bước 2: Dựa vào giả thuyết đề cho, ta tính bán kính r của đường tròn giao tuyến. Suy ra bán kính mặt cầu 4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 19

2. Ví dụ minh họa

Ví dụ 1: Cho hai mặt phẳng (P): 5x – 4y + z – 6 = 0; (Q): 2x – y+ z +7 = 0 và đường thẳng 4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 23 . Viết phương trình mặt cầu (S) có tâm I là giao điểm của (P) và Δ sao cho (Q) cắt (S) theo một hình tròn có diện tích là 20π .

A.( x-1)2 + y2 +( z+1)2 = 110/3 .    B. (x- 1)2 + y2 + (z -1)2 = 110/3

C.(x- 1)2 + y2 +( z- 1)2 = 110/3 .    D. (x- 1)2 + y2 + (z – 1)2 = 110.

Hướng dẫn giải:

Phương trình thông số của đường thẳng ∆: 4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 24

Do tâm I là giao điểm của đường thẳng ∆ và (P) nên tọa độ I là nghiệm của hệ phương trình:

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 25

Thay (1), (2), (3) vào (4) ta có: 5(1+7t) – 4. 3t + (1 – 2t) – 6 =0

⇔ 21t = 0 ⇔ t= 0

lúc đó, tọa độ điểm I(1 ; 0 ; 1).

Khoảng cách từ điểm I tới mặt phẳng (Q) là :

4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 26

Gọi r là bán kính đường tròn giao tuyến của (S) và mặt phẳng (Q). Ta có:

20π = πr2 ⇔ r = 2√5

Gọi R là bán kính mặt cầu (S) cần tìm.

Theo giả thiết: 4 dang bai tap viet phuong trinh mat cau trong de thi dai hoc co loi giai 27

Vậy phương trình mặt cầu ( S) cần tìm là: (x- 1)2 + y2+ (z-1)2 = 110/3

lựa chọn B.

Ví dụ 2: Trong không gian với hệ tọa độ Oxyz, cho hai điểm A(0; -1; 0); B(1; 1; -1) và mặt cầu (S): x2 + y2 + z2 – 2x + 4y – 2z – 3 = 0. Mặt phẳng (P) đi qua A, B và cắt mặt cầu (S) theo giao tuyến là đường tròn có bán kính lớn nhất có phương trình là

A. x- 2y + 3z – 2 = 0.    B. x – 2y – 3z – 2= 0.

C. x+ 2y – 3z – 6 = 0    D. 2x- y – 2 = 0.

Hướng dẫn giải:

Để (P) cắt (S) theo giao tuyến là đường tròn có bán kính lớn nhất thì (P) phải qua tâm I(1; -2; 1)của (S).

Ta có người nào→(1; -1; 1); BI→(0; -3; 2)

Một vecto pháp tuyến của mặt phẳng (P) là:

n→ = [người nào→; BI→] = (1; -2; -3).

Mặt phẳng (P) đi qua A( 0; -1;0) và nhận vecto n→(1; -2; -3) làm VTPT nên có phương trình:

1( x- 0) – 2( y+1) – 3( z- 0) = 0 hay x- 2y – 3z – 2= 0

lựa chọn B.

Trên đây, chúng tôi đã giới thiệu tới quý thầy cô và những bạn phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu. hy vọng, đây la nguồn tư liệu hữu dụng giúp những bạn dạy và học tốt hơn. Bảng công thức lượng giác cũng đã được chúng tôi chia sẻ, bạn tìm hiểu thêm nhé !

Bản quyền bài viết thuộc trường THPT thành Phố Sóc Trăng. Mọi hành vi sao chép đều là gian lận!

Nguồn chia sẻ: Trường Cmm.edu.vn (thptsoctrang.edu.vn)

Bạn thấy bài viết Phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu có khắc phục đươc vấn đề bạn tìm hiểu ko?, nếu ko hãy comment góp ý thêm về Phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu bên dưới để Kênh Văn Hay có thể thay đổi & cải thiện nội dung tốt hơn cho các bạn nhé! Cám ơn bạn đã ghé thăm Website: kenhvanhay.edu.vn của Kênh Văn Hay

Nhớ để nguồn bài viết này: Phương trình mặt cầu: lý thuyết & những dạng bài tập viết phương trình mặt cầu của website kenhvanhay.edu.vn

Chuyên mục: Văn học

Xem thêm bài viết hay:  Dàn ý chứng minh rằng Ca dao là tiếng nói của tình cảm gia đình…

Viết một bình luận